English-EN | Español-ES | Italiano-I | Ελληνικά-GR | Portuguese-PT
| |
DIS4ME | DIS4ME
βασική σελίδα
| DESERTLINKS βασική
σελίδα | ©
DESERTLINKS 2004 English-EN | Español-ES | Italiano-I | Ελληνικά-GR | Portuguese-PT |
| Σύστημα Δεικτών Ερημοποίησης για την Μεσογειακή Ευρώπη | ||
|
|
Ερημοποίηση και
δείκτες ερημοποίησης:
ερωτήσεις και
απαντήσεις Τι είναι ερημοποίηση; Η λέξη «ερημοποίηση», για πολλά χρόνια αποτελεί αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων. Η λέξη αυτή δίδει την εντύπωση μιας εικόνας ενός τοπογραφικού ανάγλυφου το οποίο «μετατρέπεται σε έρημο» και υποδηλώνει την υποβάθμιση των φυσικών πόρων η οποία οδηγεί φυσικά στη μείωση της παραγωγικότητας και ως εκ τούτου στην μείωση ή και στην ολοκληρωτική απώλεια εσόδων του αγροτικού κυρίως πληθυσμού. Η υποβάθμιση φυσικών πόρων έχει πολλές αιτίες, κυρίως όμως είναι αποτέλεσμα ταυτόχρονης επίδρασης φυσικής και ανθρωπογενής δραστηριότητας. Οι συνέπειες της υποβάθμισης αυτής παραλλάσσουν ομοιόμορφα από την εγκατάλειψη των αγροτικών περιοχών έως την αλάτωση του εδάφους. Οι πολλές τοπικές παραλλαγές στην εμφάνιση του φαινομένου της ερημοποίησης είχαν σαν αποτέλεσμα να δοθούν διαφορετικές ερμηνείες στη χρήση της λέξεως αυτής. Ως εκ τούτου να καθίσταται δύσκολη η συμφωνία για καταπολέμηση του φαινομένου. Τελικά η έννοια της ερημοποίησης προσδιορίστηκε, εύστοχα, στο κείμενο της Συνόδου των Ηνωμένων Εθνών για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης UNCCD και έχει ως εξής « Ερημοποίηση είναι η υποβάθμιση της γης στις ξηρές, ημίξηρες και ξηρές ύφυγρες περιοχές, που είναι αποτέλεσμα της επίδρασης διάφορων παραγόντων, συμπεριλαμβανομένων των κλιματικών μεταβολών και της ανθρώπινης δραστηριότητας». Ο ορισμός αυτός χρησιμοποιείται σήμερα παγκοσμίως. Τι είναι υποβάθμιση γης; Η Σύνοδος των Ηνωμένων Εθνών για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης (UNCCD) δίδει και εδώ την απάντηση. Υποβάθμιση της γης είναι η απώλεια βιολογικής ή οικονομικής παραγωγικότητας αλλά και ποικιλομορφίας των γεωργικών περιοχών, λιβαδιών και δασών, η οποία προκύπτει από διαφορετικές χρήσεις γης ή διαδικασίες συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που προέρχονται από ανθρώπινες δραστηριότητες. Στις διαδικασίες αυτές συμπεριλαμβάνονται παράγοντες όπως, η διάβρωση του εδάφους, η υποβάθμιση της ποιότητας του εδάφους και η μακροχρόνια απώλεια της φυσικής βλάστησης. Ποια μέρη του κόσμου έχουν επηρεασθεί από την ερημοποίηση; Όλες οι περιοχές της υφηλίου (εκτός από τις περιοχές των πόλων) στις οποίες ο λόγος της ετήσιας βροχόπτωσης προς τη δυνητική εξατμισοδιαπνοή κυμαίνεται μεταξύ 0.5 και 0.65, έχουν δυναμικά επηρεασθεί. Σύμφωνα με την UNCCD στις περιοχές που έχουν επηρεασθεί από το φαινόμενο της ερημοποίησης περιλαμβάνονται τμήματα της Αφρικής, της Ασίας, της Λατινικής Αμερικής, της Καραϊβικής, της Βόρειας Μεσογείου και της Ανατολικής Ευρώπης. Τα μεγαλύτερα προβλήματα εντοπίζονται, αναμφιβόλως, στην Αφρική όπου σε ένα σημαντικό ποσοστό έκτασης της γης και σε ένα μεγάλο αριθμό χωρών, παρατηρείται χαμηλή βροχόπτωση και υψηλή εξατμισοδιαπνοή. Τα κλιματικά αυτά χαρακτηριστικά σε συνδυασμό με την γενικευμένη φτώχεια, τις δυσχερείς κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και την μεγάλη εξάρτηση του πληθυσμού από τους φυσικούς πόρους, οδηγούν σε σοβαρή υποβάθμιση της γης. Η Βόρεια Μεσόγειος είναι το ίδιο επηρεασμένη; Υπενθυμίζεται ότι η ερημοποίηση ορίζεται ως η υποβάθμιση της γης σε ένα ημίξηρο περιβάλλον. Οι συνθήκες αυτές απαντώνται και στη Βόρεια Μεσόγειο. Ίσως να μην υπάρχουν τα ίδια προβλήματα φτώχειας και εξάρτησης από τη γεωργία, σίγουρα όμως υπάρχουν μη βιώσιμες ανθρώπινες δραστηριότητες σε ένα σχετικά ευαίσθητο περιβάλλον, οι οποίες φυσικά οδηγούν σε υποβάθμιση των εδαφικών και υδατικών πόρων. Εκτός από το ημίξηρο κλίμα (όπου παρατηρείται εποχιακή ξηρασία, μεγάλη παραλλακτικότητα στις βροχοπτώσεις αλλά και απότομες και μεγάλης έντασης βροχοπτώσεις) το περιβάλλον της Βόρειας Μεσογείου έχει κάποια άλλα χαρακτηριστικά, που αναφέρονται από την UNCCD και επηρεάζουν την ερημοποίηση. Στα χαρακτηριστικά αυτά περιλαμβάνονται, τα πτωχά και υψηλής διαβρωσιμότητας εδάφη, το ανώμαλο τοποπογραφικό ανάγλυφο, οι απότομες κλίσεις, η εκτεταμένη απώλεια δασών εξαιτίας των πυρκαγιών, η εγκατάλειψη της παραδοσιακής γεωργίας με την υποβάθμιση των έργων διατήρησης του εδάφους και των υδάτων, η υπερεκμετάλλευση των υδατικών πόρων και η συγκέντρωση της οικονομικής δραστηριότητας στις παραθαλάσσιες περιοχές. Τι είναι δείκτης ερημοποίησης; Ένας δείκτης είναι μια μέτρηση που απεικονίζει την κατάσταση κάποιου κοινωνικού, οικονομικού ή περιβαλλοντικού συστήματος στο χρόνου. Οι δείκτες είναι μικρά, εύχρηστα, κατανοητά και περιγραφικά τμήματα ενός συστήματος που δίνουν στον άνθρωπο την αίσθηση μίας γενικότερης κατάστασης. Χρησιμοποιούνται για τον εντοπισμό των αλλαγών σε πολύπλοκα συστήματα αλλά και την παρακολούθηση των μεταβολών σε προκαθορισμένους στόχους. Για παράδειγμα, η ετήσια βροχόπτωση είναι ένας ανεξάρτητος δείκτης στο σύνολο των δεικτών ερημοποίησης, όπως είναι το μητρικό υλικό (τύπος πετρώματος) και η πυκνότητα του πληθυσμού. Δεδομένα για τους δείκτες αυτούς είναι ευρέως διαθέσιμα, ευκόλως κατανοητά, μετρήσιμα, ελεγμένα. Τα χαρακτηριστικά αυτά αποτελούν ουσιαστικά κριτήρια για επιλογή αποτελεσματικού δείκτη. Επιπλέον, είναι συχνά επωφελής διαδικασία να συμπεριλαμβάνουμε διάφορους δείκτες σε ένα δείκτη, ο οποίος θα επιτρέπει να λαμβάνονται υπόψη διαφορετικοί παράγοντες τον ίδιο χρόνο. Χαρακτηριστικά θα μπορούσε να αναφερθεί ως παράδειγμα ο δείκτης ξηρότητας, που αναφέρθηκε παραπάνω, στον οποίον συνδυάζονται τα επίπεδα ετήσιας βροχόπτωσης και δυνητικής εξατμισοδιαπνοής. Στο DIS4ME θα βρείτε ένα εργαλείο για τον υπολογισμό του Δείκτη Περιβαλλοντικής Ευαισθησίας, στον οποίο συνδυάζονται 16 διαφορετικοί δείκτες. Ωστόσο, σπάνια συναντάται αυτό το επίπεδο συνδυασμού και θα πρέπει να καταβληθεί μεγάλη προσπάθεια ώστε να διασφαλιστεί η επιστημονική εγκυρότητα του αθροιστικού δείκτη και να διευκολυνθεί ο χρήστης στην ερμηνεία αυτού. Γιατί υπάρχουν τόσοι πολλοί δείκτες στο DIS4ME; Η αποδοχή της χρήσης ενός απλού δείκτη ερημοποίησης, παγκοσμίως, θα γινόταν με μεγάλο ενθουσιασμό. Όμως, η πιθανότητα εύρεσης ενός τέτοιου δείκτη είναι μικρή και τούτο διότι ακόμη και μέσα στην Ευρώπη τα αίτια και οι συνέπειες της ερημοποίησης και υποβάθμισης της γης είναι πολυποίκιλα, με ευρείας κλίμακας τοπική διαφοροποίηση. Για παράδειγμα, μια συγκεκριμένη διεργασία που συνδέεται με την ερημοποίηση στην περιοχή του Alentejo της Πορτογαλίας, είναι η μείωση του πληθυσμού των αγροτικών περιοχών εξαιτίας της αναζήτησης εκ μέρους των νέων καλύτερων συνθηκών διαβίωσης στις πόλεις. Αυτό έχει ως συνέπεια τη γήρανση του αγροτικού πληθυσμού. Στην περιοχή Guadalentin της Ισπανίας διεργασίες σχετικές με τις αλλαγές στη χρήση γης, λόγω των Ευρωπαϊκών επιδοτήσεων, έχουν σαν αποτέλεσμα την καλλιέργεια σε μεγάλη έκταση κατά τις ισοϋψείς λοφωδών περιοχών και την φύτευση αμυγδαλιών. Η υποβάθμιση της γης στις δύο αυτές περιπτώσεις οφείλεται σε διαφορετικά αίτια και έχει διαφορετικές επιπτώσεις. Για το λόγο αυτό, χρειαζόμαστε μια διαφορετική ομάδα δεικτών προκειμένου να κατανοήσουμε τη γενικότερη κατάσταση σε καθεμία από τις περιπτώσεις. Έτσι, οι δείκτες χρησιμοποιούνται σαν έμμεσες μετρήσεις για διεργασίες οι οποίες δεν είναι εύκολο να μετρηθούν ή να παρατηρηθούν. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την δυνατότητα καταπολέμησης της ερημοποίησης μίας συγκεκριμένης περιοχής. Οι σχετικοί δείκτες περιλαμβάνουν, τον αριθμό των Γεωργικών Συνεταιρισμών, τη μέση ηλικία των αγροτών και το μορφωτικό επίπεδο. Εξαιτίας όμως της ατελούς εναρμόνισης μεταξύ δεικτών και διεργασιών, είναι καλύτερα να βασιζόμαστε σε διάφορους δείκτες αντί σε έναν όταν μετρούμε αυτού του τύπου διεργασία. Από πού προέρχονται οι δείκτες του DIS4ME; Οι δείκτες προέρχονται από διάφορες πηγές. Πρώτον, από τα Εθνικά Σχέδια Δράσης της Πορτογαλίας, της Ισπανίας, της Ιταλίας και της Ελλάδας στα οποία έχουν χρησιμοποιηθεί δείκτες για τον εντοπισμό περιοχών που έχουν επηρεαστεί από την ερημοποίηση, σε κάθε κράτος ξεχωριστά. Σε αυτή την περίπτωση οι δείκτες συνήθως είναι τόσοι, όσοι επιτρέπονται από τα διαθέσιμα στοιχεία (συχνότητα εμφάνισης πυρκαγιών, δείκτης ξηρότητας, δείκτης χρήσης γης) σε εθνικό επίπεδο. Δεύτερον, από τα αποτελέσματα τουλάχιστον δεκαετούς Ευρωπαϊκής έρευνας πάνω στα αίτια και τις συνέπειες της ερημοποίησης στην Μεσογειακή Ευρώπη. Αυτοί οι δείκτες κυμαίνονται σε κλίμακα από Μεσογειακό επίπεδο (κάλυψη βλάστησης με τη μέθοδο της τηλεπισκόπισης, δείκτης περιφερειακής υποβάθμισης), σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο (δείκτης απασχόλησης, αποψίλωση δασών, ενεργό βροχόπτωση) αλλά και σε τοπικό επίπεδο (βάθος εδάφους, καλλιέργεια). Τρίτον, από τους ανθρώπους που ζουν στις περιοχές που έχουν επηρεασθεί από την ερημοποίηση. Οι δείκτες αυτοί περιλαμβάνουν κάποιους από τους περισσότερο πραγματικούς (η εξαφάνιση των πηγών, οι πιθανότητες διαδοχής της οικογενειακής αγροτικής επιχείρησης από τους γονείς στα παιδιά, ο αριθμός ειδικών με γνώσεις για την ερημοποίηση. Ευχαριστούμε
τα: |
||